Κόσμος: Η σχέση του σύμπαντος με το... κόσμημα.
Πώς η ίδια λέξη σημαίνει «σύμπαν» και «κόσμημα»; Η απάντηση κρύβεται στην αρχαία ελληνική έννοια της τάξης και της ομορφιάς.
Δύο κόσμοι, μία λέξη
Ανάλογα με το συγκείμενο, η λέξη κόσμος μπορεί να σημαίνει είτε «ολόκληρο το σύμπαν» είτε «πολλοί άνθρωποι». Ήξερες όμως ότι η λέξει αυτή συγγενεύει και με τη λέξη κόσμημα;
Όλα ξεκινάνε από το ρήμα κοσμώ, που στα αρχαία ελληνικά σήμαινε «τακτοποιώ», «ρυθμίζω», «διατάσσω με ομορφιά». Από εκεί παράγεται ο κόσμος ως ουσιαστικό: αρχικά δεν ήταν το σύμπαν ούτε τα κοσμήματα, ήταν η ίδια η τάξη και η αρμονική διάταξη των πραγμάτων. Η έννοια ήταν κάτι ανάμεσα στο «σωστή ρύθμιση» και την «ευπρεπή εμφάνιση».
«Κόσμος» στην αρχαία ελληνική σκέψη: ό,τι είναι καλά τακτοποιημένο, αρμονικό, όμορφο στη διάταξή του.
Το κόσμημα
Αν «κοσμώ» σημαίνει διακοσμώ και τακτοποιώ, τότε το κόσμημα είναι αυτό που επιτελεί αυτή τη λειτουργία, το αντικείμενο που «κοσμεί», που κάνει κάτι (ή κάποιον) να φαίνεται διατεταγμένο και ωραίο.
Αυτή η σύνδεση επιβιώνει αναλλοίωτη στη σύγχρονη ελληνική: λέμε «τον κοσμεί η σεμνότητα» με ακριβώς την ίδια σημασία που είχε η λέξη πριν από δύο χιλιετίες. Και η αγγλική λέξη cosmetic (καλλυντικό) δεν είναι τίποτε άλλο από το ελληνικό «κοσμητικός», αυτός που κοσμεί, που βάζει τάξη στην εμφάνιση.
Η ίδια ρίζα, λοιπόν, δίνει ταυτόχρονα:
- κόσμημα — το αντικείμενο που διακοσμεί
- κοσμητολογία — η επιστήμη της ομορφιάς και της περιποίησης
- κοσμήτορας — ο επικεφαλής που διασφαλίζει την ευταξία μιας σχολής
Ο Πυθαγόρας και το σύμπαν ως μαθηματική τάξη
Το μεγάλο άλμα από το κόσμημα στο σύμπαν, έγινε στον 6ο αιώνα π.Χ., και το χρωστάμε στον Πυθαγόρα.
Πριν από τον Πυθαγόρα, οι Έλληνες χρησιμοποιούσαν διάφορες λέξεις για να περιγράψουν το σύνολο των πάντων: «το παν», «η φύσις», «το όλον». Ο Πυθαγόρας έκανε κάτι τολμηρό: επέλεξε τη λέξη κόσμος. Και η επιλογή δεν ήταν τυχαία.
«Ὁ Πυθαγόρας πρῶτος ὠνόμασε τὴν τῶν ὅλων περιοχὴν κόσμον, ἐκ τῆς ἐν αὐτῷ τάξεως.» — Αποδιδόμενο στον Πυθαγόρα μέσω αρχαίων πηγών· «Ο Πυθαγόρας πρώτος ονόμασε το σύνολο των πάντων κόσμο, από την τάξη που υπάρχει σε αυτό.»
Για τον Πυθαγόρα, το σύμπαν δεν ήταν χάος, ήταν η υπέρτατη έκφραση μαθηματικής τάξης. Οι πλανήτες κινούνταν σε αρμονικές αναλογίες, οι αριθμοί διέπουν τα πάντα, και το σύνολο αυτό είναι ομορφιά και ρύθμιση στην τελειότερη μορφή της. Τι πιο σωστό, λοιπόν, από το να το ονομάσεις κόσμο;
Αυτή η επιλογή άλλαξε τη φιλοσοφική ιστορία. Το σύμπαν πλέον δεν ήταν απλώς «αυτό που υπάρχει», ήταν ένα κοσμημένο, τακτοποιημένο, αρμονικό σύνολο. Μια τεράστια, τέλεια διάταξη.
«Ο κόσμος» σήμερα: από το σύμπαν στους ανθρώπους
Με τους αιώνες, η λέξη συνέχισε να επεκτείνεται. Αν το σύμπαν είναι ο μεγάλος κόσμος, η ανθρώπινη κοινωνία είναι ένας μικρόκοσμος, μια οργανωμένη τάξη ανθρώπων που ζουν μαζί. Σταδιακά, «ο κόσμος» άρχισε να σημαίνει και «οι άνθρωποι», «ο λαός», «η κοινωνία».
Ίσως η πιο συνοπτική διατύπωση αυτής της ιστορίας να είναι: για τους αρχαίους Έλληνες, η ομορφιά και η τάξη ήταν ένα και το αυτό. Αν κάτι ήταν τακτοποιημένο, ήταν και όμορφο. Αν ήταν όμορφο, ήταν και τακτοποιημένο. Ο κόσμος, και ως κόσμημα και ως σύμπαν, είναι η ζωντανή απόδειξη αυτής της ιδέας.